Archive for December, 2014

Decentraliseren met vertrouwen…

Written by Peter de Leeuwerk. Posted in Blogs

Hoe zal 1 januari 2015 de geschiedenisboeken ingaan? Als het einde van de beklemmende alleenheerschappij van ‘Den Haag’ in het sociale domein of als het begin van een periode van willekeur en rechteloosheid van hen die van zorg aan aandacht afhankelijk zijn: onze jeugd en hun verzorgers, ouderen en langdurig zieken en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Feit is dat de Grote Decentralisaties die op 1 januari van kracht zijn, een historische trendbreuk markeren, een trendbreuk van de ‘zorgzame overheid’ naar de zelfredzaamheid van individuen en de gemeenschappen waarvan zij onderdeel uitmaken. Onvermijdelijk of niet.

Je kunt geen krant of tijdschrift openslaan, geen praatprogramma beluisteren of seminar bijwonen of het gaat over de hervormingen in het sociaal domein. Gelardeerd met tranentrekkende incidenten, tot aan het privédomein van de verantwoordelijke staatssecretaris zelf toe, wordt een periode van grote rampspoed in het vooruitzicht gesteld. En in veler ogen zou dat het directe gevolg zijn van de decentralisaties: er is veel te weinig geld beschikbaar, de gemeenten hebben de mensen en deskundigheid niet, er ontstaat ongelijke behandeling in gelijke situaties, de verzekeraars krijgen alle macht, het ontstaan van wijkteams zorgt opnieuw voor bureaucratisering, maar nu op lokaal niveau, enzovoort, enzovoort. Afijn, u heeft het zelf ook allemaal kunnen lezen en horen. Aan een bewindspersoon die durft te zeggen dat het allemaal best mee zal vallen en dat het nu eenmaal noodzakelijk is, valt de nodige hoon ten deel: ‘nu gaat hij het ook nog bagatelliseren!’.

Dankzij een van mijn favoriete beschouwers van ontwikkelingen in het politieke en maatschappelijke domein, NRC-columnist Marc Chavannes, stuitte ik in mijn zoektocht naar achtergronden en betekenissen op een recente lezing van prof. dr. Wim van de Donk thans commissaris van de Koning in Noord-Brabant), de 11e ROB lezing gehouden op 12 november jl. De titel van deze lezing luidt: ‘De centralisatie in openbaar besturen, over dunne denkramen, pertinente pragmatiek en ambivalente ambities’. Als tegenwicht tegen incident-gedreven populisme m.i. verplichte kost. Ik doe de inhoud ongetwijfeld ernstig te kort, maar wat mij is bijgebleven is het volgende. Veel te weinig wordt onderkend dat zorg een zgn. relational good is: een goed dat in feite pas ontstaat in de interactie tussen zorgvrager en zorgverlener. Het is dus geen goed dat zo maar op een simpele markt kan worden verhandeld of kan worden dichtgetimmerd door wet- en regelgeving. Zeker in periodes van grote onzekerheid – en daarin leven we nu eenmaal – is essentieel onderdeel van de decentralisatievraag ‘hoe politiek, samenleving en bestuur om moeten gaan met de onverwachte gevolgen die voortkomen uit interactie, interdependenties en de interferenties die inherent zijn aan complexe systemen’. En juist dat ziet de centrale overheid categorisch over het hoofd, zo stelt hij. Er wordt a.h.w. centralistisch gedecentraliseerd, vanuit het bestaande denkraam van de centrale overheid. Hij refereert aan het ‘dochter op kamers syndroom’: wel op kamers maar elke avond bellen. Alleen al door te suggereren dat de vinger aan de pols wordt gehouden en ‘fouten’ zullen worden ‘hersteld’ (in de praktijk meestal op basis van de door de media uitvergrote incidenten), ontneemt dit de vele partijen die in gezamenlijkheid het ‘product’ zorg dagelijks tot stand brengen, de adem om vanuit een ander kader te gaan denken en handelen. Daardoor wordt een fundamentele herinrichting van de zorg eerder geblokkeerd dan bevorderd en bereikt de centrale overheid het tegenovergestelde van wat zij wil. Want, zo stelt Van de Donk, ’we zullen moeten accepteren dat de vele maatschappelijke organisaties, professionals, ondernemers en niet te vergeten de burger zelf, een doorslaggevende rol gaan spelen in de vormgeving van de zorg en de participatie in arbeid en samenleving’. Een overheid die dit niet uitdraagt, neemt zijn burgers dus niet serieus.

Behalve dit inzicht is er daarvoor maar één ding nodig: vertrouwen. Vertrouwen dat partijen, met vallen en opstaan, uiteindelijk oplossingen bedenken die goed en haalbaar zijn. Vanuit onze optiek gezien – we komen bij veel gemeenten en zorgverleners over de vloer – is er ook alle reden om dit vertrouwen te hebben. Op veel plaatsen is het afgelopen jaar keihard gewerkt aan het voorbereiden van de majeure decentralisaties, vanuit een enorm verantwoordelijkheidsgevoel en met een grote toewijding. En tegelijkertijd is men realistisch genoeg om in te zien dat er dingen zullen mislopen en zullen moeten worden hersteld. De grootste succesfactor hierbij is de mate waarin ‘men’ – gemeenteraden, toezichthouders, media – de reflex weten te vermijden dat ‘dit niet had mogen gebeuren’ en dus straffen moeten worden uitgedeeld. Want dat zou de lef in de kiem smoren en ertoe leiden dat het gesprek over de verkeerde onderwerpen gaat.

In mijn rol als voorzitter de Raad van Commissarissen van UW, het sociale werkbedrijf van Utrecht, ben ik nauw betrokken bij het transitieproces ten gevolge van de invoering van de Participatiewet (een van de Grote Decentralisaties). Voor nieuwe WSW-ers is de deur definitief op slot, de rijksbijdrage per arbeidsplaats daalt jaarlijks met vele procenten, ‘ineens’ draagt de organisatie medeverantwoordelijkheid voor geheel andere doelgroepen (ook de WA-jongpopulatie en bijstandsgerechtigden) en moet de organisatie met andere partijen gaan samenwerken dan voorheen en ga zo maar door. Hoewel de toekomst ongewis is en onderweg nog veel moet worden opgelost: UW is er wel klaar voor. Menig onderneming zou zich bij zo’n game changer achter de oren moeten krabben. En overigens niet alleen op eigen kracht; ook de gemeente Utrecht heeft op basis van een heldere visie en vertrouwen in de bedrijfsvoering van UW daaraan stevig bijgedragen. Een prachtig voorbeeld van hoe lokale partners nieuwe wegen vinden.

Is er dan geen vuiltje aan de lucht? Helaas wel. Wat ons steeds vaker opvalt, is dat steeds minder mensen steeds meer moeten doen. Bestuurders, managers en medewerkers krijgen het steeds zwaarder. Misschien onvermijdelijk, maar niet zonder gevaar. Gevaar voor de organisaties, maar vooral ook voor de mensen die het moeten doen. Dat zien we dan ook bij onze opdrachtgevers en hun mensen: velen zijn hijgend op weg naar de Kerstdagen. Daarom sluit ik graag af met een persoonlijke kerstwens: rust even uit, neem de tijd om je hoofd leeg te maken en geniet een paar dagen van wat echt belangrijk is in het leven. Om daarna goed uitgerust alle creativiteit en energie aan te boren om onze maatschappij opnieuw in te richten. Want dat is in essentie de opdracht waarvoor we de komende jaren staan.

 

Peter de Leeuwerk